{"id":14310,"date":"2020-12-11T10:43:50","date_gmt":"2020-12-11T09:43:50","guid":{"rendered":"http:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/?p=14310"},"modified":"2022-11-01T13:10:28","modified_gmt":"2022-11-01T12:10:28","slug":"cmentarz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/cmentarz\/","title":{"rendered":"Cmentarz"},"content":{"rendered":"<header class=\"entry-header \">\n<div class=\"entry-header-inner\">\n<div><strong>Nowy Menonicki, Zbawiciela i \u015bw. Jana<\/strong>\u00a0(Neuer-Kirchhof, Mennoniten-Kirchhof, St. Salvator-Kirchhof, St. Johannis-Kirchhof), przy Schwarzes Meer, Bischofsgasse, Salvatorgasse (ul. Na Stoku, ul. Salwator), ewangelicki. Pocz\u0105tkowo cz\u0119\u015b\u0107 nekropolii za\u0142o\u017cona po zarazie w 1620, w miejscu istniej\u0105cych u st\u00f3p Biskupiej G\u00f3rki cegielni i bielnika, nast\u0119pnie funkcjonowa\u0142 jako cmentarz gminy ewangelickiej nale\u017c\u0105cej do\u00a0\u25ba\u00a0ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela\u00a0(Neuer-Kirchhof). Do pocz\u0105tku XVIII wieku drugie (po obszarze przy Grodzisku) najwi\u0119ksze miejsce poch\u00f3wk\u00f3w w Gda\u0144sku, opr\u00f3cz parafian ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela chowano tu tak\u017ce ubogich mieszka\u0144c\u00f3w miasta, bez wzgl\u0119du na przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 i wyznaniow\u0105. Na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku uwa\u017cany za najpi\u0119kniejszy w Gda\u0144sku, z wieloma wspania\u0142ymi grobowcami bogatego mieszcza\u0144stwa. Od prze\u0142omu XVII i XVIII wieku przyjmowa\u0142 tak\u017ce poch\u00f3wki\u00a0\u25ba\u00a0menonit\u00f3w. Pocz\u0105tkowo przeznaczono dla nich kwatery w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci cmentarza zwane Mennoniten-Kirchhof, p\u00f3\u017aniej St. Salvator-Kirchhof, nast\u0119pnie w p\u00f3\u0142nocnej, zwane St. Johannis-Kirchhof (\u25ba\u00a0ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana\u00a0\u2013 zgodnie z tendencj\u0105 do monopolizowania przez konkretne ko\u015bcio\u0142y menonickich poch\u00f3wk\u00f3w \u2013 by\u0142 bowiem \u015bwi\u0105tyni\u0105, w kt\u00f3rej menonici musieli zg\u0142asza\u0107 poch\u00f3wki). W 1919 uznane za przepe\u0142nione, s\u0142u\u017cy\u0142y gda\u0144skim ko\u015bcio\u0142om ewangelickim do 1945.<\/div>\n<div>Cmentarz \u015bw. Jana zajmowa\u0142 dzia\u0142k\u0119 o powierzchni 0,4 ha w kszta\u0142cie nieregularnego wieloboku, wyd\u0142u\u017conego w kierunku wsch\u00f3d-zach\u00f3d. W tym kierunku, po\u015brodku za\u0142o\u017cenia, bieg\u0142a g\u0142\u00f3wna aleja. Od strony wschodniej, na jej przed\u0142u\u017ceniu, znajdowa\u0142a si\u0119 k\u0142adka na \u25ba Kanale Raduni. Od g\u0142\u00f3wnej alei w po\u0142owie d\u0142ugo\u015bci, w kierunku p\u00f3\u0142nocnym, ku ul. Salwator, prowadzi\u0142a aleja boczna. W latach 70. XX wieku zbudowano tu szko\u0142\u0119 i szkolne boisko. Cmentarz Zbawiciela zajmowa\u0142 dzia\u0142k\u0119 o powierzchni 1,2 ha w kszta\u0142cie nieregularnego wieloboku (zbli\u017conego do trapezu). G\u0142\u00f3wna aleja w kierunku wsch\u00f3d-zach\u00f3d usytuowana by\u0142a po\u015brodku za\u0142o\u017cenia, a r\u00f3wnoleg\u0142a do niej aleja boczna znajdowa\u0142a si\u0119 w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej. W latach 70. XX wieku przez jego teren przeprowadzono kolektor \u015bciekowy. [JWL]<\/div>\n<div><\/div>\n<div>\n<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-14310 gallery-columns-2 gallery-size-medium'><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1_Zbawiciela_Cmentarz.jpg'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"406\" height=\"600\" src=\"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1_Zbawiciela_Cmentarz-406x600.jpg\" class=\"attachment-medium size-medium\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-15560\" srcset=\"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1_Zbawiciela_Cmentarz-406x600.jpg 406w, https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1_Zbawiciela_Cmentarz-203x300.jpg 203w, https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1_Zbawiciela_Cmentarz.jpg 535w\" sizes=\"auto, (max-width: 406px) 100vw, 406px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-15560'>\n\t\t\t\tCmentarz Zbawiciela, grobowiec radcy Petera Emanuela Potta z pocz\u0105tku XIX wieku. \n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/2_Zbawiciela_Cmentarz.jpg'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"463\" height=\"600\" src=\"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/2_Zbawiciela_Cmentarz-463x600.jpg\" class=\"attachment-medium size-medium\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-15561\" srcset=\"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/2_Zbawiciela_Cmentarz-463x600.jpg 463w, https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/2_Zbawiciela_Cmentarz-231x300.jpg 231w, https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/2_Zbawiciela_Cmentarz.jpg 616w\" sizes=\"auto, (max-width: 463px) 100vw, 463px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-15561'>\n\t\t\t\tCmentarz Zbawiciela, groby przed 1945\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n<p>GEDANOPEDIA: <a href=\"https:\/\/gdansk.gedanopedia.pl\/gdansk\/title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._ZARO%C5%9ALAK\">https:\/\/gdansk.gedanopedia.pl\/gdansk\/title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._ZARO%C5%9ALAK<\/a><\/p>\n<\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\"entry-title\"><strong style=\"font-size: 16px;\">Mieszka\u0144cy wspominaj\u0105<\/strong><\/p>\n<p class=\"entry-title\"><strong style=\"font-size: 16px;\">Urszula<\/strong><span style=\"font-size: 16px;\">:<br \/>\n<\/span>Cmentarz by\u0142 bardzo pi\u0119kny, ogrodzony wysokim murem. Nagrobki to by\u0142y takie ma\u0142e domki. Pi\u0119knie by\u0142y zdobione. Trumny w nich by\u0142y u\u0142o\u017cone jedna na drugiej. Wiem, bo po wojnie pootwierane by\u0142y te grobowce i my\u015bmy tam zagl\u0105dali. Widzia\u0142am otwarte trumny i powyrzucane z nich ko\u015bci \u2013 ludzie chyba z\u0142ota szukali.<\/p>\n<\/div>\n<\/header>\n<div class=\"post-entry tc-content-inner\">\n<section class=\"post-content entry-content \">\n<div class=\"czr-wp-the-content\">\n<p>Moje dzieci chodzi\u0142y do tej szko\u0142y, kt\u00f3r\u0105 zbudowano na miejscu tego cmentarza. Moja c\u00f3rka opowiada\u0142a, \u017ce jak mieli przerwy, to ka\u017cdy dostawa\u0142 woreczek i wszyscy zbierali ko\u015bci. Tak\u0105 przerw\u0119 mieli.<\/p>\n<p><strong>Cecylia:<br \/>\n<\/strong>Widzia\u0142am z okna kaplic\u0119 cmentarn\u0105, ju\u017c jej nie ma. Mia\u0142am trzech syn\u00f3w, wychodzi\u0142am czasem po pracy z nimi na ten cmentarz. Gdy mia\u0142a by\u0107 budowana szko\u0142a, to najpierw wywie\u017ali p\u0142yty z nagrobk\u00f3w, bo by\u0142y warto\u015bciowe. Nie kopali w g\u0142\u0105b ziemi.<\/p>\n<p>Przy kopaniu fundament\u00f3w pod szko\u0142\u0119 wydobyte czaszki i ko\u015bci uk\u0142adano na podw\u00f3rku, tu gdzie si\u0119 teraz chodzi, w przej\u015bciu. Wygl\u0105da\u0142y jak pi\u0142ki. Wzi\u0119\u0142am w\u00f3wczas jedn\u0105 do r\u0119ki. Kt\u00f3rego\u015b dnia kto\u015b zauwa\u017cy\u0142, \u017ce jedna z czaszek si\u0119 rusza i ludzie my\u015bleli, \u017ce to duch. Ka\u017cdy si\u0119 ba\u0142 podej\u015b\u0107 i sprawdzi\u0107, nawet m\u0119\u017cczy\u017ani. Sprowadzono ksi\u0119dza. Ludzi zebra\u0142o si\u0119 du\u017co. Ksi\u0105dz wy\u015bwi\u0119ci\u0142 miejsce, pomodli\u0142 si\u0119 i wtedy kto\u015b podszed\u0142 do tej czaszki i sprawdzi\u0142, a tam w \u015brodku siedzia\u0142a ogromna ropucha. To by\u0142a scena!<\/p>\n<p>Czaszki le\u017ca\u0142y dop\u00f3ki nie sko\u0144czyli robi\u0107 wykopu, z miesi\u0105c to trwa\u0142o. I tak sobie ca\u0142y ten czas le\u017ca\u0142y na wierzchu.<\/p>\n<p>Co ludzie wtedy m\u00f3wili? Nic nie m\u00f3wili, a co mieli m\u00f3wi\u0107 \u2013 to rz\u0105d rz\u0105dzi. Nieraz jak id\u0119 tamt\u0119dy, to to mi si\u0119 przypomina i my\u015bl\u0119: \u201dBo\u017ce, to po tych ludziach si\u0119 tak depcze\u2026\u201d<\/p>\n<p><strong>Zdzis\u0142aw<\/strong>:<br \/>\nPami\u0119tam jak budowali Szko\u0142\u0119 Podstawow\u0105 nr 21. To by\u0142a tragedia ze wzgl\u0119du na te ko\u015bci, kt\u00f3re przy okazji budowy wykopywali. Gdy ju\u017c chodzi\u0142em do tej szko\u0142y, to mieli\u015bmy takie prace spo\u0142eczne na terenie wok\u00f3\u0142 szko\u0142y \u2013 sadzili\u015bmy drzewka i grabili\u015bmy, a przy tym odkrywali\u015bmy czaszki, ko\u015bci i inne pozosta\u0142o\u015bci, nawet przy grabieniu si\u0119 je wyci\u0105ga\u0142o. Zabierali nam te ko\u015bci, nie wiem co si\u0119 z nimi dalej dzia\u0142o. Bawili\u015bmy si\u0119 nimi, walczyli\u015bmy na ko\u015bci, nie bali\u015bmy si\u0119 ich dotyka\u0107, bo by\u0142y bardzo stare.<\/p>\n<p>Przez d\u0142ugi czas na zewn\u0105trz le\u017ca\u0142y jeszcze cz\u0119\u015bci p\u0142yt, krzy\u017c, inne pozosta\u0142o\u015bci \u2013 takie \u015bmieciowisko jakby.<\/p>\n<p><strong>Tymon<\/strong>: jak grali\u015bmy w pi\u0142k\u0119 ko\u0142o szko\u0142y, no to ca\u0142y czas ko\u015bci wychodzi\u0142y z ziemi.<\/p>\n<p><strong>Andrzej:<br \/>\n<\/strong>Odno\u015bnie szko\u0142y i cmentarza &#8211; nie jest to prawda o ko\u015bciach znajdowanych na przerwach w lekcjach. Mieszka\u0142em vis a vis cmentarza. Owszem, w trakcie budowy szko\u0142y by\u0142o mn\u00f3stwo czaszek, ko\u015bci, otwarte groby. Natomiast jak szko\u0142a zosta\u0142a otwarta (chodzi\u0142em do niej 2 lata) to nic si\u0119 ju\u017c \u201cnie wala\u0142o\u201d. Teren cmentarza by\u0142 moim g\u0142\u00f3wnym placem zabaw w dzieci\u0144stwie. Zim\u0105 zje\u017cd\u017ca\u0142o si\u0119 na sankach i \u0142y\u017cwach ze skarpy od ulicy.<\/p>\n<p><strong>Stanis\u0142awa<br \/>\n<\/strong>Od ul. Na Stoku, w rogu, by\u0142a mogi\u0142a zbiorowa. Cia\u0142a le\u017ca\u0142y jedne na drugich, chyba ze trzy warstwy by\u0142y, wszystkie czaszki by\u0142y przestrzelone.<\/p>\n<p>Chcia\u0142abym doczeka\u0107, \u017ceby na tym terenie by\u0142a jaka\u015b\u00a0 pami\u0105tka, \u017ce tu cmentarz by\u0142&#8230;<\/p>\n<\/div>\n<\/section>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nowy Menonicki, Zbawiciela i \u015bw. Jana\u00a0(Neuer-Kirchhof, Mennoniten-Kirchhof, St. Salvator-Kirchhof, St. Johannis-Kirchhof), przy Schwarzes Meer, Bischofsgasse, Salvatorgasse (ul. Na Stoku, ul. Salwator), ewangelicki. Pocz\u0105tkowo cz\u0119\u015b\u0107 nekropolii za\u0142o\u017cona po zarazie w 1620,&hellip;<\/p>\n<p> <a class=\"more-link\" href=\"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/cmentarz\/\">Czytaj dalej<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":15558,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26,5],"tags":[],"class_list":{"0":"post-14310","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-spisane","8":"category-wspomnienia"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14310","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14310"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14310\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15565,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14310\/revisions\/15565"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15558"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14310"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14310"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14310"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}