{"id":14046,"date":"2020-12-29T16:22:59","date_gmt":"2020-12-29T15:22:59","guid":{"rendered":"http:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/?page_id=14046"},"modified":"2021-01-04T16:10:49","modified_gmt":"2021-01-04T15:10:49","slug":"historia-skrot-2","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/historia-skrot-2\/","title":{"rendered":"Historia"},"content":{"rendered":"

Ryszard Kopittke<\/em><\/p>\n

Historia Biskupiej G\u00f3rki<\/h2>\n

Nazwa Biskupiej G\u00f3rki zosta\u0142a zatwierdzona przez Komisj\u0119 Ustalania Nazw Miejscowych pod koniec lat 40. ubieg\u0142ego stulecia. Jest ona kalk\u0105 niemieckiej nazwy Bischofsberg, chocia\u017c z niewiadomych powod\u00f3w owa g\u00f3ra zosta\u0142a zdrobniona.<\/p>\n

Pierwsza wzmianka o G\u00f3rze (\u201eMons\u201d) pojawi\u0142a si\u0119 w 1277 roku, w dokumencie M\u015bciwoja II. Ksi\u0105\u017c\u0119 Pomorski obieca\u0142 przebywaj\u0105cemu w Gda\u0144sku biskupowi Alberowi uwolnienie wszystkich jego posiad\u0142o\u015bci od op\u0142at i s\u0142u\u017cb. Ju\u017c wcze\u015bniej biskupi otrzymali przylegaj\u0105ce do Gda\u0144ska \u0142\u0105ki, po\u0142o\u017cone wzd\u0142u\u017c wzg\u00f3rz. Pomorze podlega\u0142o w tym czasie diecezji kujawsko-pomorskiej z siedzib\u0105 we W\u0142oc\u0142awku. Na szczycie pag\u00f3rka wybudowano wi\u0119c drewniany dw\u00f3r, w kt\u00f3rym mogli rezydowa\u0107 duchowni, sufragan, archidiakon i oficja\u0142 pomorski.<\/p>\n

W 1380 roku w dworze go\u015bci\u0142 biskup Zbylut. Postanowi\u0142 on wznie\u015b\u0107 now\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107. Rezydencja mia\u0142a by\u0107 murowana i musia\u0142a by\u0107 ca\u0142kiem okaza\u0142a, skoro w latach 1391 i 1392 zatrzyma\u0142 si\u0119 w niej hrabia Derby, p\u00f3\u017aniejszy kr\u00f3l angielski Henryk IV. Budynek jednak nie funkcjonowa\u0142 zbyt d\u0142ugo, gdy\u017c w 1414 roku kazali rozebra\u0107 go Krzy\u017cacy. By\u0142 to akt zemsty za oficjalne poparcie strony polskiej przez duchowie\u0144stwo po bitwie pod Grunwaldem. Biskup Jan Kropid\u0142o uda\u0142 si\u0119 na sob\u00f3r w Konstancji, gdzie z\u0142o\u017cy\u0142 skarg\u0119 na bezprawne dzia\u0142ania krzy\u017cackie. Wywo\u0142a\u0142o to fal\u0119 proces\u00f3w, kt\u00f3re trwa\u0142y ponad dwadzie\u015bcia lat. Ostatecznie otrzymano gwarancj\u0119 nietykalno\u015bci d\u00f3br diecezji na Pomorzu Gda\u0144skim, zapewnienie wyp\u0142acenia odszkodowania oraz wybudowania na koszt gda\u0144szczan nowej siedziby, ale na Nowej G\u00f3rze \u2013 dzisiejszym Che\u0142mie. W\u00f3wczas ponownie wytyczono granice d\u00f3br biskupich. W zatwierdzaj\u0105cym je dokumencie z 1438 roku pojawia si\u0119 po raz pierwszy nazwa Biskupiej G\u00f3ry (\u201eMons Episcopalis\u201d).<\/p>\n

Teoretycznie teren ten nale\u017ca\u0142 do biskup\u00f3w a\u017c do drugiego rozbioru Polski. Praktycznie stracili oni nad nim kontrol\u0119 w momencie fortyfikowania wzg\u00f3rz. Pag\u00f3rek by\u0142 idealnym miejscem, z kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o ostrzeliwa\u0107 Gda\u0144sk. 1 wrze\u015bnia 1433 roku wykorzystali to wspomagaj\u0105cy kr\u00f3la Jagie\u0142\u0142\u0119 w os\u0142abieniu Krzy\u017cak\u00f3w czescy husyci. R\u00f3wnie bezskutecznie stara\u0142a si\u0119 wykorzysta\u0107 wzniesienie w 1520 roku, w czasie wojny krzy\u017cacko-polskiej, armia grafa von Eisenberga. W 1577 roku atakowa\u0142 miasto Stefan Batory. Kr\u00f3l polski nie chcia\u0142 potwierdzi\u0107 przywilej\u00f3w miasta, z kt\u00f3rych Gda\u0144sk czerpa\u0142 ogromne korzy\u015bci. Z powodu rosn\u0105cego konfliktu ze Szwecj\u0105 do fortyfikowania wzg\u00f3rz zach\u0119ca\u0142 tak\u017ce kr\u00f3l Zygmunt III Waza, w li\u015bcie do Rady Miasta z 20 lipca 1626 roku. Rozpocz\u0119to budow\u0119 umocnie\u0144, trwaj\u0105c\u0105 do 1630 roku. W sk\u0142ad fortyfikacji wesz\u0142y r\u00f3wnie\u017c trzy bastiony: Zbawiciela (Salvator), Po\u015bredni i Ostror\u00f3g. Umocnienia z biegiem lat ulepszano.<\/p>\n

Wtedy te\u017c splantowano cz\u0119\u015b\u0107 Biskupiej G\u00f3ry w wyniku budowy bastion\u00f3w ziemnych wok\u00f3\u0142 Starego Przedmie\u015bcia. Holenderski in\u017cynier Adam Wijbe (zapisywany r\u00f3wnie\u017c jako Wybe Adams) w 1644 roku skonstruowa\u0142 pierwsz\u0105 na \u015bwiecie kolejk\u0119 linow\u0105 o wielu podporach, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a do transportu ziemi na plac budowy. Lina ze 120 kub\u0142ami pe\u0142nymi opiera\u0142a si\u0119 na siedmiu palach, lina z kub\u0142ami pustymi \u2013 na jednym. Na ka\u017cdym s\u0142upie siedzia\u0142 robotnik, kt\u00f3ry przenosi\u0142 nadje\u017cd\u017caj\u0105ce wiaderka przez wierzcho\u0142ek na drug\u0105 stron\u0119. Ca\u0142o\u015b\u0107 nap\u0119dzana by\u0142a konnym kieratem, do kt\u00f3rego zaprz\u0119\u017cono cztery konie.<\/p>\n

W tym czasie na zboczu powsta\u0142a wioska, obejmuj\u0105ca oko\u0142o 35 ha grunt\u00f3w, w sk\u0142ad kt\u00f3rej wchodzi\u0142o w 1444 roku 6 zagr\u00f3d. Pod koniec XVI wieku by\u0142 ich pi\u0119tna\u015bcie. Na p\u00f3\u0142noc od Biskupiej G\u00f3ry rozwija\u0142a si\u0119 Piaskownia, sk\u0105d czerpano budulec do wznoszonego ju\u017c wcze\u015bniej G\u0142\u00f3wnego Miasta. Granic\u0119 grunt\u00f3w stanowi\u0142y nasadzone krzewy r\u00f3\u017c, st\u0105d dolina nazywana by\u0142a R\u00f3\u017can\u0105. Na planie miasta z 1695 roku zast\u0105pi\u0142a j\u0105 nazwa Czarne Morze, zaczerpni\u0119ta od wype\u0142nionej ciemn\u0105 wod\u0105 starej glinianki.<\/p>\n

Z powodu ograniczonego miejsca w otoczonym fortyfikacjami Gda\u0144sku rozpocz\u0119to zamykanie oraz likwidacj\u0119 przepe\u0142nionych cmentarzy przyko\u015bcielnych. Zak\u0142adano nekropolie poza wa\u0142ami, r\u00f3wnie\u017c u podn\u00f3\u017ca Biskupiej G\u00f3ry. Teren pomi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Na Stoku, Salwator, a Kana\u0142em Raduni by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 cmentarza ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Zbawiciela na Zaro\u015blaku. Za\u0142o\u017cony zosta\u0142 zaraz po zarazie w 1634 roku. P\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142a udost\u0119pniona parafii \u015bw. Jana i na mapach wyst\u0119puje pod nazw\u0105 St. Johannis Kirchhof. Chowano tak\u017ce parafian z ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bw. Katarzyny, Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, a nawet kaplicy \u015bw. Anny. Chowania zmar\u0142ych zaprzestano dopiero w 1946 roku.<\/p>\n

Wst\u0119pu na ufortyfikowany szczyt wzg\u00f3rza nie mieli ludzie postronni. Wyj\u0105tek poczyniono w roku 1780. Dzia\u0142aj\u0105ce w mie\u015bcie Towarzystwo Przyrodnicze zakupi\u0142o na bastionie Ostror\u00f3g miejsce pod budow\u0119 obserwatorium astronomicznego. \u201eDostrzegalni\u0119 Gwiazd\u201d wybudowa\u0142 i wyposa\u017cy\u0142 z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w Nathaniel Wolf. By\u0142 on lekarzem kr\u00f3lewskim, a zas\u0142yn\u0105\u0142 z wprowadzenia zastrzyk\u00f3w przeciwko ospie. Wolf zmar\u0142 w grudniu 1784 roku w czasie epidemii grypy. W testamencie zaznaczy\u0142, \u017ce chce by\u0107 pochowany ko\u0142o ukochanej Dostrzegalni. Wierzy\u0142 te\u017c, \u017ce medycyna w ci\u0105gu stu lat od jego \u015bmierci rozwinie si\u0119 wystarczaj\u0105co, by m\u00f3c go wskrzesi\u0107 do \u017cycia. Pochowany zosta\u0142 wi\u0119c w specjalnej drewnianej kapsule, wype\u0142nionej p\u0142ynem podobnym do formaliny, kt\u00f3ry mia\u0142 zakonserwowa\u0107 jego zw\u0142oki. Pocz\u0105tek XIX wieku to jednak czas I Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Przebywaj\u0105cy w mie\u015bcie francuski genera\u0142 Rapp w czasie obl\u0119\u017cenia miasta w 1813 roku kaza\u0142 budynek rozebra\u0107. Gr\u00f3b i pomnik przetrwa\u0142y kolejne wojny. Prof. Kilarski wspomina, \u017ce miejsce spoczynku lekarza-astronoma by\u0142o znane jeszcze kilka lat po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n

Francuzi poczynili te\u017c plany dalszej fortyfikacji wzg\u00f3rza. Na p\u00f3\u0142nocnym zboczu g\u00f3ry wybudowano ma\u0142\u0105 Lunet\u0119 Delzous, kt\u00f3r\u0105 wyposa\u017cono w bateri\u0119 maj\u0105c\u0105 prowadzi\u0107 ostrza\u0142 w kierunku Bramy Siedleckiej. Przed Bastionem Po\u015brednim powsta\u0142a Luneta Leclerca, przed Ostrorogiem Luneta Cafarellego oraz poterny \u2013 podziemne przej\u015bcia w kurtynach wa\u0142\u00f3w. Na bazie projekt\u00f3w francuskich Prusacy wybudowali w latach 1827-1833 na Biskupiej G\u00f3rze koszary oraz budynek oficerski. Skomunikowane by\u0142y one z miastem klatk\u0105 schodow\u0105 wzd\u0142u\u017c zbocza, dost\u0119pn\u0105 do dzisiaj. W 1941 roku pr\u00f3bowano stworzy\u0107 w niej schron przeciwlotniczy.<\/p>\n

W latach 1818-1819 wybudowano u podn\u00f3\u017ca Biskupiej G\u00f3ry zb\u00f3r mennonicki. Przybysze z Holandii uciekali przed prze\u015bladowaniami religijnymi m.in. na tereny \u017bu\u0142aw. Pracowici mennonici nie mogli osiedla\u0107 si\u0119 na terenie miasta. \u0141\u0105czyli oni wykonywanie rzemios\u0142a z handlem, czego nie mogli robi\u0107 mieszka\u0144cy miasta. Poza tym obywatelstwo zarezerwowane by\u0142o tylko dla luteran i katolik\u00f3w (czasowo kalwin\u00f3w).<\/p>\n

Od oko\u0142o 1870 roku zacz\u0119\u0142a si\u0119 sukcesywna zabudowa stok\u00f3w kamienicami czynszowymi. Jeszcze pod koniec XIX wieku unowocze\u015bniono przestarza\u0142e umocnienia, przemurowywano dawne przej\u015bcia w wa\u0142ach, budowano laboratoria i windy amunicyjne, prochownie i remizy artyleryjskie, zachowane do dzi\u015b. Koszary dzia\u0142a\u0142y do 1920 roku. Gdy Gda\u0144sk po raz drugi sta\u0142 si\u0119 Wolnym Miastem, ca\u0142y obszar trzeba by\u0142o zdemilitaryzowa\u0107. W latach 1923-1924 dzia\u0142a\u0142o schronisko dla bezdomnych \u017byd\u00f3w rosyjskich. Na wolnych terenach pofortecznych zacz\u0119to tworzy\u0107 kompleks boisk sportowych. Dostrze\u017cono tak\u017ce znaczenie zieleni. Zarz\u0105d Ogrod\u00f3w, powo\u0142any w Wolnym Mie\u015bcie, przyst\u0105pi\u0142 do zagospodarowania przestrzeni. Posadzono drzewa, ustawiono \u0142awki, poprowadzono \u015bcie\u017ck\u0119 spacerow\u0105, z kt\u00f3rej rozpo\u015bciera\u0142y si\u0119 widoki na miasto, morze i \u017bu\u0142awy. Wok\u00f3\u0142 powstawa\u0142y ogr\u00f3dki dzia\u0142kowe. Nazywa\u0142y si\u0119 one Bergsh\u00f6he (\u201eSzczyt G\u00f3ry\u201d), Lieblingsruh (dos\u0142. \u201eUlubiona Cisza\u201d lub \u201eUlubiony Odpoczynek\u201d), Sonnental (\u201eS\u0142oneczna Dolina\u201d). W ich miejscach s\u0105 dzi\u015b wytyczone ulice Kolonia Student\u00f3w, Kolonia Post\u0119pu oraz Kolonia Przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje jeden z najm\u0142odszych budynk\u00f3w na Biskupiej G\u00f3rze, czyli obiekt dawnego schroniska m\u0142odzie\u017cowego. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod budow\u0119 schroniska po\u0142o\u017cono 26 lipca 1938 roku, w urodziny gda\u0144skiego gauleitera Alberta Forstera. Budynek mia\u0142 charakter propagandowy. Gazety pisa\u0142y, \u017ce obiekt b\u0119dzie wybudowany z p\u00f3\u0142tora miliona cegie\u0142, kt\u00f3re u\u0142o\u017cone kolejno \u2013 jedna obok drugiej, po\u0142\u0105czy\u0142yby Gda\u0144sk z Rzesz\u0105. Wok\u00f3\u0142 tarasu umieszczono trzyna\u015bcie rzygaczy \u2013 g\u0142owy potwor\u00f3w, znane z gda\u0144skich ulic G\u0142\u00f3wnego i Starego Miasta. W naro\u017cniku umieszczono rze\u017ab\u0119 Neptuna, autorstwa Wilhelma Hausmana. Nieprzypadkowo wybudowano tak\u017ce licz\u0105c\u0105 25 metr\u00f3w wysoko\u015bci wie\u017c\u0119. Mia\u0142a by\u0107 ona najwy\u017cszym punktem w mie\u015bcie, przewy\u017cszaj\u0105cym Bazylik\u0119 Mariack\u0105 (82 m). Propagandowo wykorzystano posta\u0107 Paula Benekego, kt\u00f3ry zdoby\u0142 angielski statek przewo\u017c\u0105cy obraz \u201eS\u0105d Ostateczny\u201d. Zosta\u0142 on patronem za\u0142o\u017cenia, gdy w czasie II wojny \u015bwiatowej najwi\u0119kszym wrogiem Niemiec by\u0142a w\u0142a\u015bnie Anglia. Dok\u0142adnie w drug\u0105 rocznic\u0119 po\u0142o\u017cenia kamienia w\u0119gielnego zabrzmia\u0142y po raz pierwszy dzwony zamontowane w wie\u017cy. Umieszczono w niej tak\u017ce specjalny mechanizm. Na p\u00f3\u0142kolistym balkonie, codziennie w po\u0142udnie pojawia\u0142y si\u0119 dwa okr\u0119ty \u201ePeter von Danzig\u201d (kt\u00f3rego kapitanem by\u0142 Beneke) i \u201eSan Matteo\u201d. Kiedy si\u0119 mija\u0142y, maszt tego drugiego przechyla\u0142 si\u0119 do ty\u0142u, co symbolizowa\u0142o zdobycie tryptyku. W budynku po wojnie mie\u015bci\u0142 si\u0119 dom studencki Politechniki Gda\u0144skiej. Od 1951 roku swoj\u0105 siedzib\u0119 mia\u0142a Milicja, a dzisiaj Policja, wraz z Laboratorium Kryminalistycznym. Na tarasie widokowym schroniska w latach 70. umieszczono p\u0142yt\u0119 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 wyzwalanie Gda\u0144ska przez Paw\u0142a Batowa w marcu 1945 roku.<\/p>\n

Po wybuchu II wojny \u015bwiatowej na terenie bastion\u00f3w istnia\u0142 podob\u00f3z dla je\u0144c\u00f3w brytyjskich, francuskich i belgijskich, nazwany Stalagiem XX B. By\u0142o to w\u0142a\u015bciwie komando robotnicze, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o od 800 do 1200 os\u00f3b.<\/p>\n

Przy ulicy Pohulanka 4 lipca 1946 roku odby\u0142a si\u0119 publiczna egzekucja przez powieszenie niemieckich nadzorczy\u0144 kobiet \u017cydowskich i go\u0144c\u00f3w obozu Stutthof. Jedena\u015bcie os\u00f3b przyjecha\u0142o osobnymi furgonetkami. Ka\u017cdy z samochod\u00f3w zaczepiony by\u0142 o inny podest z szubienic\u0105. Co dwadzie\u015bcia minut str\u0105cano i wieszano kolejn\u0105 osob\u0119. Na miejscu egzekucji panowa\u0142a festynowa atmosfera (rozdawano baloniki i sprzedawano wat\u0119 cukrow\u0105). Na widowisko przyj\u015b\u0107 m\u00f3g\u0142 ka\u017cdy, zak\u0142ady pracy zarz\u0105dza\u0142y dzie\u0144 wolny.<\/p>\n

Wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 Biskupiej G\u00f3ry unikn\u0119\u0142a zniszcze\u0144 w 1945 roku. Uszkodzone budynki, w rejonie dawnego Morza Czarnego i Piaskowni rozebrano. W 1974 roku zacz\u0119to budowa\u0107 Alej\u0119 Armii Krajowej, kt\u00f3ra ostatecznie odgrodzi\u0142a Biskupi\u0105 G\u00f3r\u0119 od centrum miasta. W ten spos\u00f3b zatarto r\u00f3wnie\u017c przedwojenny uk\u0142ad urbanistyczny miejsca. Znikn\u0119\u0142a dawna ulica G\u00f3rna i ulica Stawki.<\/p>\n

W koszarach mie\u015bci\u0142y si\u0119 zak\u0142ady dziewiarskie, w latach 80. fabryka chemiczna, nast\u0119pnie planowano utworzenie szko\u0142y przyzak\u0142adowej Unimoru. W latach 1999-2016 obiekt by\u0142 wynajmowany przez Wy\u017csz\u0105 Szko\u0142\u0119 Humanistyczn\u0105 i zosta\u0142 szcz\u0119\u015bliwie prawie w ca\u0142o\u015bci wyremontowany. Na miejscu dawnego cmentarza wybudowano Szko\u0142\u0119 Podstawow\u0105. Popadaj\u0105cy w ruin\u0119 zb\u00f3r pomennonicki przekazano w latach 50. Zjednoczonemu Ko\u015bcio\u0142owi Ewangelicznemu. W 1988 roku obiekt przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a Zielono\u015bwi\u0105tkowego.<\/p>\n

W najbli\u017cszym otoczeniu Biskupiej G\u00f3ry, przy okazji budowy tunelu pod ulic\u0105 Okopow\u0105, odkryto kazamaty Bastionu Kot. Dzi\u0119ki darmowym spacerom organizowanym przez Instytut Kultury Miejskiej w\u015br\u00f3d Gda\u0144szczan wzrasta wiedza o tym miejscu, a podczas prowadzonych od 2016 roku konsultacji spo\u0142ecznych poruszane s\u0105 tematy poprawy jako\u015bci \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w czy stworzenia \u015bcie\u017cek edukacyjnych.<\/p>\n

\n

Ryszard Kopittke –\u00a0 Historia Biskupiej G\u00f3rki (rozszerzona)<\/span><\/a><\/h3>\n
\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/h2>\n

 <\/p>\n

Skrypt do wyk\u0142adu dr Marii Etma\u0144skiej: Biskupia G\u00f3rka w dziejach Gda\u0144ska<\/a><\/p>\n

Dominika Ikonnikow http:\/\/biskupiagorka.pl\/dwor-biskupow-wloclawskich-na-biskupiej-gorce\/<\/a><\/p>\n

\u00a0Andrzej Januszajtis\u00a0<\/em> “Autentyzm zabudowy, walory rekreacyjne i widokowe pretenduj\u0105 Biskupi\u0105 G\u00f3rk\u0119, by by\u0142a chluba miasta”<\/em> (w:) \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d nr 6, 2011:\u00a0 A.Januszajtis Biskupia G\u00f3rka\u00a0<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
Jan Daniluk http:\/\/biskupiagorka.pl\/nazwy-miejscowe-biskupiej-gorki-oraz-zaroslaka\/<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0Anna Perz o\u00a0 Schronisku M\u0142odzie\u017cowym im. Paw\u0142a Beneke:<\/address>\n
\u00a0http:\/\/www.sztuka.his.ug.edu.pl\/upload\/files\/311\/13_perz.pdf<\/a><\/address>\n
ibedeker.pl schronisko <\/a>, ibedeker.pl obiekty 21 marca 1939 na biskupiej gorce<\/a>i i artyku\u0142\u00a0 w\u00a0Porta Aurea\u00a0<\/em>Rocznik Instytutu Historii Sztuki UG tom 7\/8(2009) str 396-413,, http:\/\/www.pg.gda.pl\/PismoPG\/?y=2010&n=06<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0Jan Daniluk http:\/\/biskupiagorka.pl\/zagadka-neptuna-z-biskupiej-gorki-rozwiazana\/<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
Andrzej Januszajtis\u00a0 “Historia jednej wie\u017cy (Wie\u017ca Benekego)”<\/em> (w:) \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d nr 1, 2012\u00a0 –\"\"A. Januszajtis Historia jednej wie\u017cy<\/a><\/div>\n
<\/div>\n
Marek Orski\u00a0<\/span> “Ostatnia publiczna egzekucja w Gda\u0144sku.<\/em> Akt sprawiedliwo\u015bci czy zemsty?<\/em>” <\/a><\/div>\n
<\/div>\n
Andrzej Januszajtis: “Bastion Piaskowy” http:\/\/trojmiasto.wyborcza.pl\/trojmiasto\/1,35635,19331880,tego-na-pewno-nie-wiecie-bastion-piaskowy-felieton.html<\/a><\/div>\n
<\/div>\n
\u00a0Waldemar Kowalski\u00a0 “Zapomniany ob\u00f3z pracy na Biskupiej G\u00f3rce”<\/em> (w) ” Nasz Gda\u0144sk: nr 9,2011-<\/address>\n
\u00a0W. Kowalski Zapomniany ob\u00f3z pracy na Biskupiej G\u00f3rce<\/a>\u00a0<\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
Jan Daniluk http:\/\/biskupiagorka.pl\/dom-walmistrza-biskupiej-gorki\/<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
Jan Daniluk http:\/\/biskupiagorka.pl\/pilka-nozna-na-biskupiej-gorce-do-1945-r\/<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
Jan Daniluk http:\/\/biskupiagorka.pl\/ogrodki-dzialkowe-na-stokach-biskupiej-gorki\/<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
Dominika Ikonnikow\u00a0<\/a> http:\/\/biskupiagorka.pl\/wszystkie-szlaki-prowadza-na-biskupia-gorke\/<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
Ryszard Kopittke http:\/\/biskupiagorka.pl\/kryminalne-watki-biskupiej-gorki-2\/<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n

Boles\u0142aw Hajduk\u00a0 “Historia i wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 Biskupiej G\u00f3rki<\/em>” (w:) Studia Gda\u0144skie, Wizje i rzeczywisto\u015b\u0107, t.VI, , wyd. GWSH, 2009, str.9-20,<\/p>\n

Krzysztof Biskup, Jacek D\u0105browski “Biskupia G\u00f3rka \u2013 kr\u00f3tka historia”<\/em>, w: Studia Gda\u0144skie, Wizje i rzeczywisto\u015b\u0107, Tom I, wyd. Gda\u0144ska Wy\u017csza Szko\u0142a Humanistyczna, 2002,<\/p>\n

Krzysztof Biskup “Fortyfikacje Biskupiej G\u00f3rki w Gda\u0144sku<\/em>“, INFORT 9 (2\/1995)<\/p>\n

Jerzy Stankiewicz, Krzysztof Biskup “Fortyfikacje miejskie Gda\u0144ska od XVI do XIX wieku<\/em>“, w:\u00a0Gda\u0144sk pomnik historii<\/em>\u00a0cz. 1, red. A. Kostarczyk, teka gda\u0144ska 3, Gda\u0144sk 1998,<\/p>\n

Igor Zbigniew Strzok “Fortyfikacje XIX-wiecznego Gda\u0144ska<\/em>” w:\u00a0Fortyfikacje Gda\u0144ska<\/em>, red. G. Bukal, Gda\u0144sk 2006,<\/p>\n

Jerzy Godlewski, Odyniec Wac\u0142aw “Pomorze Gda\u0144skie : koncepcje obrony i militarnego wykorzystania od wieku XIII do roku 1939”<\/em> Warszawa 1982<\/p>\n

Andrzej Januszajtis\u00a0 “Od Gyddanyzc do Wielkiego Gda\u0144ska : dzielnice Gda\u0144ska \u2013 nazwy, historia”,\u00a0<\/em>Gda\u0144sk 2011<\/p>\n

Franciszek Mamuszka\u00a0 “Pomorze Gda\u0144skie : panorama turystyczna”<\/em> Warszawa 1983<\/p>\n

Mendel Maria., Alicja Zwierzchowska. (red) “To\u017csamo\u015b\u0107 Gda\u0144szczan : budowanie na (nie)pami\u0119ci<\/em>\u00a0Gda\u0144sk 2010″ –<\/p>\n

http:\/\/fundacjarc.org.pl\/publikacje\/1\/aktywnosc_i_partnerstwo_lokalne.pdf (str.30-36)<\/p>\n

K. Piwarski “Dzieje Gda\u0144ska w zarysie<\/em>“, Toru\u0144 2001<\/p>\n

Protestatio ex parte reverendi episcopi Cujaviensis contra Gedanenses<\/em>\u00a0 (w:) \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe\u201d, Warszawa 1887, t. 3<\/p>\n

Jerzy Samp\u00a0 “Miasto magicznych przestrzeni” <\/em>Gda\u0144sk 2003<\/p>\n

Jerzy Samp\u00a0 “Miasto tysi\u0105ca tajemnic<\/em>”\u00a0 Gda\u0144sk 2005<\/p>\n

J.Schopenhauer\u00a0 “Gda\u0144skie wspomnienia m\u0142odo\u015bci<\/em>” Gda\u0144sk 2010<\/p>\n

Brunon Zwarra “Wspomnienia gda\u0144skiego b\u00f3wki”\u00a0 <\/em>Gda\u0144sk 1984, t. 1<\/p>\n

Zbigniew Gach “Piec w schronisku<\/em>“, dwumiesi\u0119cznik “30 dni” nr 40, marzec-kwiecie\u0144 2002<\/p>\n

Zofia Wilk-\u0141o\u015b “W sprawie sporu o dw\u00f3r biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich na Biskupiej G\u00f3rce pod Gda\u0144skiem w I po\u0142owie XV w.<\/em>, w:\u00a0Biskupi, lennicy, \u017ceglarze<\/em>“. Gda\u0144skie studia z dziej\u00f3w \u015bredniowiecza nr 9, 2003.<\/p>\n

Edmund Kizik “Mennonici w\u00a0Gda\u0144sku, Elbl\u0105gu i\u00a0na\u00a0\u017bu\u0142awach Wi\u015blanych”, Gda\u0144skie Towarzystwo Naukowe, Gda\u0144sk 1994<\/p>\n

Wolfgang G\u00fcnter Deurer “Gda\u0144sk i jego ko\u015bcio\u0142y, Dokumentacja 56 zabytkowych istniej\u0105cych i nieistniej\u0105cych ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska<\/em>“, wydana po polsku w 2003 roku.o Ko\u015bciele Zbawiciela na Zaro\u015blaku strony 263-269.<\/p>\n

Linki:<\/strong><\/p>\n

*\u00a0mapy.google.pl<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
*http:\/\/www.wikimapia.org\/#lat=54.3446243&lon=18.6402326&z=16&l=28&m=b\u00a0<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
*http:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Biskupia_G%C3%B3rka<\/a>\u00a0<\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
*http:\/\/www.wiadomosci24.pl\/artykul\/zakazana_gorka_90328-1–1-d.html<\/a>\u00a0<\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0*danzig-vom-bischofsberg.pl<\/a>\u00a0<\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0*\u00a0wolneforumgdansk.iq.pl<\/a><\/address>\n
\/forum.dawnygdansk.pl\/viewtopic.ph…t=biskupia<\/a>http:\/\/forum.dawnygdansk.pl\/viewtopic.ph…t=biskupia<\/a>http:\/\/forum.dawnygdansk.pl\/viewtopic.ph…t=biskupia<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
http:\/\/www.trojmiasto.pl\/wiadomosci\/200-…33749.html<\/a>http:\/\/forum.dawnygdansk.pl\/viewtopic.ph…ja&start=0<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
http:\/\/blogbiszopa.pl\/2011\/02\/egzekucja\/<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
*http:\/\/www.youtube.com\/watch?v=jk9BhKUAfhs<\/a>\u00a0\u00a0<\/address>\n
http:\/\/forum.dawnygdansk.pl\/viewtopic.php?t=5064&highlight=biskupia<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
*http:\/\/www.forum.eksploracja.pl\/viewtopic.php?f=127&t=15891<\/a>\u00a0<\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0*\u00a0korki.trojmiasto.pl<\/a><\/address>\n
*http:\/\/www.rzygacz.webd.pl\/index.php?aid=155<\/a>\u00a0<\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0*Piec w by\u0142ym Schronisku\u00a0 M\u0142odzie\u017cowym<\/a><\/address>\n
\u00a0http:\/\/www.kominki.org\/blogi\/piecoblog\/art,1181,piecoblog-militarny-piec-gdanski-w-laboratorium-kryminalistycznym-komendy-wojewodzkiej-policji-w-gdansku.html<\/a><\/address>\n
\u00a0*ibedeker.pl\u00a0stryowski czy stryjewski czyli przechrzczony gdanski malarz<\/a><\/address>\n
http:\/\/czaykowska.wordpress.com\/category\/gdansk-i-gdanszczanie\/wilhelm-august-stryowski\/<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0*\u00a0wyborcza.pl Pana Tolka przepis na trwale i zycie<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
*\u00a0tromiasto.gazeta.pl \u00a0Trwala_parowa_pana_Adolfa_na_ekranie<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
*http:\/\/www.youtube.com\/watch?v=LikkFiSKsCQ<\/a>\u00a0<\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0*Forum Dawny Gda\u0144sk<\/a><\/address>\n
*http:\/\/www.youtube.com\/watch?v=TaqWQfMW_uw<\/a><\/address>\n
http:\/\/www.trojmiasto.pl\/wiadomosci\/200-tys-gapiow-ogladalo-egzekucje-zbrodniarzy-ze-Stutthofu-n33749.html<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
*\u00a0trojmiasto.gazeta.pl<\/a>\u00a0<\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0*Fortyfikacje na Biskupiej G\u00f3rce<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
*marienburg.pl<\/a><\/address>\n
\u00a0<\/address>\n
\u00a0*Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych<\/a>.<\/address>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ryszard Kopittke Historia Biskupiej G\u00f3rki Nazwa Biskupiej G\u00f3rki zosta\u0142a zatwierdzona przez Komisj\u0119 Ustalania Nazw Miejscowych pod koniec lat 40. ubieg\u0142ego stulecia. Jest ona kalk\u0105 niemieckiej nazwy Bischofsberg, chocia\u017c z niewiadomych…<\/p>\n

Czytaj dalej<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-14046","page","type-page","status-publish"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/14046","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14046"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/14046\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14135,"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/14046\/revisions\/14135"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/biskupiagorka.pl\/archiwum\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14046"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}